เรียบเรียงโดย
งานสื่อสารและขับเคลื่อนความรู้ ฝ่ายเผยแพร่เทคโนโลยีวัสดุ

หน้าที่หลักของบรรจุภัณฑ์คือการปกป้องสินค้าไปจนถึงมือผู้บริโภค แต่แค่ทำหน้าที่ได้ดีระหว่างการใช้งานอาจไม่เพียงพอ เพราะบรรจุภัณฑ์ยังต้องถูกจัดการหลังการใช้อย่างเหมาะสม เพื่อให้มีโอกาสหมุนเวียนกลับมาเป็นทรัพยากรได้อีกครั้ง ความสามารถในการรีไซเคิล หรือ Recyclability จึงกำลังเปลี่ยนแนวคิดการออกแบบบรรจุภัณฑ์ทั่วโลก

นักออกแบบมักให้ความสำคัญกับสมบัติการปกป้องผลิตภัณฑ์ อายุการเก็บรักษา ความสะดวก รูปลักษณ์ และต้นทุน ส่งผลให้บรรจุภัณฑ์มีความซับซ้อนมากขึ้น ซึ่งอาจกลายเป็นอุปสรรคต่อการคัดแยกและการรีไซเคิล

ตัวอย่างเช่น ขวดพลาสติกใส PET (Polyethylene Terephthalate) ตัวขวดและฝาอาจเข้าสู่ระบบรีไซเคิลได้ แต่ฉลากที่ผลิตจากพลาสติกหลากหลายประเภท หรือกาวที่แยกออกได้ยาก สามารถรบกวนกระบวนการรีไซเคิลได้ ขณะที่บรรจุภัณฑ์ชนิดฟิล์มหลายชั้นซึ่งออกแบบให้ป้องกันความชื้นหรือออกซิเจนได้ดี กลับเป็นความท้าทายสำคัญเมื่อวัสดุแต่ละชั้นไม่สามารถแยกออกจากกันได้ด้วยระบบรีไซเคิลที่มีอยู่

ดังนั้น Recyclability จึงไม่ใช่สมบัติของวัสดุเพียงชนิดเดียว แต่เป็นผลลัพธ์จากการออกแบบ “ทั้งระบบ” ตั้งแต่ชนิดและโครงสร้างของวัสดุ สี หมึก กาว ฉลาก สารเติมแต่ง องค์ประกอบเสริม ความสามารถในการนำผลิตภัณฑ์ออกจากบรรจุภัณฑ์ได้หมด การปนเปื้อนหลังใช้งาน ไปจนถึงความสามารถในการเก็บกลับ คัดแยก และนำไปรีไซเคิลได้ในระดับที่ใช้งานจริง (recycled at scale)

ชุดมาตรฐาน EN 18120 และแนวทางของ RecyClass เป็นเครื่องมือที่ใช้ประเมินว่าวัสดุหรือส่วนประกอบใดเหมาะสมกับการรีไซเคิล ส่วนใดใช้ได้แต่มีข้อจำกัด และส่วนใดอาจเป็นอุปสรรค ผลการประเมินไม่เพียงบอกระดับความสามารถในการรีไซเคิล แต่ยังนำไปสู่การปรับปรุงการออกแบบ เช่น เปลี่ยนหรือลดชนิดวัสดุ ปรับฉลาก เลือกกาวใหม่ หรือเปลี่ยนโครงสร้าง เพื่อสามารถรีไซเคิลได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

การออกแบบเพื่อการรีไซเคิล (Design for Recyclability) จึงมีความสำคัญโดยเฉพาะในตลาดยุโรป ซึ่งมีกฎหมาย PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation) กำหนดให้บรรจุภัณฑ์ต้องได้รับการออกแบบให้รีไซเคิลได้ และสามารถเก็บรวบรวม คัดแยก และรีไซเคิลได้จริง สำหรับประเทศไทยเองก็ให้ความสำคัญกับการจัดการบรรจุภัณฑ์ตลอดวงจรชีวิต และการขยายขอบเขตความรับผิดชอบของผู้ผลิตเช่นกัน

เอ็มเทค สวทช. มีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อน Thailand PPWR Consortium และให้คำปรึกษาด้าน Recyclability สำหรับบรรจุภัณฑ์พลาสติกทั้งชนิดแข็งและชนิดอ่อนตามแนวทาง PPWR หรือ EN 18120 พร้อมให้คำแนะนำเชิงเทคนิคเพื่อช่วยผู้ประกอบการในการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ตั้งแต่ต้นทาง

เพราะบรรจุภัณฑ์อาจไม่ได้ถูกตัดสินเพียงว่าทำหน้าที่ได้ดีแค่ไหนในวันที่อยู่บนชั้นวาง แต่รวมถึงเมื่อสินค้าถูกใช้หมดแล้วด้วย ว่ามีโอกาสกลับเข้าสู่วงจรการผลิตได้อีกครั้งหรือไม่?