ในโลกธุรกิจปัจจุบันเริ่มปรับตัวเข้าสู่ความยั่งยืนตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) มากขึ้น แต่ทว่าความท้าทายที่สุดคือการเปลี่ยนของเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิตให้กลับมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้จริง ดังนั้น การบูรณาการองค์ความรู้จากภาคส่วนต่างๆ เข้าด้วยกันจึงเป็นหัวใจสำคัญของความสำเร็จ

ห้างหุ้นส่วนจำกัด โพลี่เพ็ท ดำเนินกิจการมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2540 เป็นผู้นำด้านการผลิตเม็ดพลาสติก แคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ (Calcium Carbonate Filler Masterbatch) และแม่สีผสมพลาสติก (Color Masterbatch) โดยตลาดหลักอยู่ในอุตสาหกรรมถุงพลาสติกชนิดโพลิเอทิลีน เช่น ถุงหิ้ว ถุงห้างสรรพสินค้า ถุงขยะ และกระสอบสานพลาสติก นอกจากนี้ ยังขยายตลาดไปสู่อุตสาหกรรมอื่นๆ อีก เช่น อุตสาหกรรมชิ้นส่วนยานยนต์ อย่างไลเนอร์กระบะ เป็นต้น

จุดเริ่มต้นและการมองหาโอกาสใหม่จากกากตะกอนปูน

คุณปิยะวัฒน์ ลายพิทักษ์ ผู้จัดการฝ่ายการตลาด ห้างหุ้นส่วนจำกัด โพลี่เพ็ท เล่าว่า “เราเป็นผู้ผลิตแคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ ปกติใช้แคลเซียมคาร์บอเนต หรือหินปูน (limestone) มาผสมกับพลาสติกเพื่อลดสัดส่วนการใช้พลาสติกลง เพราะถ้าเทียบราคาต่อกิโลกรัม แคลเซียมคาร์บอเนตจะถูกกว่าเม็ดพลาสติกค่อนข้างมาก”

“เมื่อเอ็มเทคพัฒนาเทคโนโลยีรีไซเคิลกากตะกอนปูน หรือแคลเซียมเค้ก ซึ่งอยู่ภายใต้โครงการพัฒนาและยกระดับสถานประกอบการอุตสาหกรรมเพื่อเชื่อมโยงสู่ตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียนด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยีที่กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่ (กพร.) ให้การสนับสนุนงบประมาณ และเรามีความคุ้นเคยอยู่แล้ว เพราะไม่ว่าจะเป็นกากตะกอนปูน หรือหินปูนที่เราใช้ปกติ น่าจะอยู่ในหมวดใกล้กัน ก็น่าจะพอทดแทนกันได้ นี่คือคอนเซปต์ว่าทำไมเราถึงสนใจ”

เมื่อย้อนถามถึงจุดเริ่มต้นของความร่วมมือ คุณปิยะวัฒน์ เล่าว่า “ทีมวิจัยเอ็มเทคน่าจะร่วมงานกับบริษัทมิตรผลอยู่แล้ว และประจวบกับ R&D ของโพลี่เพ็ทก็เคยทำงานร่วมกับเอ็มเทคมาหลายโครงการ เมื่อมีโครงการนี้ เอ็มเทคจึงเป็นคนกลางที่จับ A กับ B ที่เหมาะสมมาร่วมงานกัน ซึ่งผมเองคิดว่างานนี้ไม่ได้ไกลตัวมาก อีกทั้งมีโอกาสได้ทำอะไรที่แตกต่างออกไป อย่างน้อยในแง่ของการรักษ์โลก หรือการทำให้ของเสียที่อยู่ในระบบลดลง โดยนำมาผลิตเป็นสินค้าที่ขายได้ สามารถเปิดตลาดใหม่ หรืออย่างน้อยก็มีความรู้ใหม่เกิดขึ้น จึงเกิดความสนใจ และเป็นที่มาของความร่วมมือนี้ครับ”

เปิดใจรับความท้าทายและการตอบรับจากตลาด

การเปลี่ยนของเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิตให้กลับมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้นั้น เป็นเรื่องที่ค่อนข้างท้าทาย คุณปิยะวัฒน์ ได้สะท้อนมุมมองไว้อย่างน่าสนใจว่า “ครั้งแรกที่ได้เห็นกากตะกอนปูน สิ่งที่ไม่อยากเจอในการผลิตแคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ก็ได้เจอทุกอย่าง ทั้งสี กลิ่น และความชื้น ส่วนตัวคิดว่าน่าจะลองหาวิธี เต็มที่ก็ทำไม่ได้ แต่ถ้าทำได้มันคือความรู้ใหม่ที่ไม่ต้องไปงมหาเอง เพราะมีทั้งบริษัทมิตรผลที่สนับสนุนวัตถุดิบ นักวิจัยเอ็มเทคสนับสนุนองค์ความรู้ เพราะฉะนั้นได้มากกว่าเสียแน่ๆ จึงมีความคุ้มค่าที่จะลอง”

แน่นอนว่า การเริ่มทำสิ่งที่ท้าทายใหม่ๆ หากประสบความสำเร็จไปอย่างราบรื่นโดยไม่มีอุปสรรคใดๆ ก็คงถือเป็นความโชคดีมากๆ แต่สำหรับโครงการนี้ “ความชื้นของกากตะกอนปูน” คืออุปสรรคที่สำคัญที่ต้องก้าวข้ามไปให้ได้

บริษัทสยามคราฟท์อุตสาหกรรม จำกัด สะท้อนให้เห็นว่า เมื่อโจทย์ด้านสิ่งแวดล้อมมาพบกับองค์ความรู้ด้านวัสดุศาสตร์ และความร่วมมือระหว่างภาคอุตสาหกรรมกับหน่วยงานวิจัย “ของเหลือใช้ที่ต้องนำไปกำจัด” ก็สามารถเปลี่ยนสถานะเป็น “ทรัพยากร” พร้อมสร้างมูลค่าเพิ่มได้

คุณศักย์รินทร์ ยุกตานนท์ Environment Energy Manager บริษัทสยามคราฟท์อุตสาหกรรม จำกัด เล่าถึงจุดเริ่มต้นของโครงการว่า แนวคิดสำคัญมาจากนโยบาย Zero Landfill ของบริษัทฯ โดยเดิมเถ้าลอยและเถ้าหนักที่เกิดจากกระบวนการผลิตพลังงานในโรงงาน เป็นวัสดุเหลือใช้ในกระบวนการผลิตที่ต้องส่งไปฝังกลบ บริษัทฯ จึงลดการฝังกลบด้วยการส่งเถ้าไปเผาใหม่ที่โรงงานซีเมนต์ในจังหวัดสระบุรี และทดลองนำเถ้าไปใช้เป็นสารปรับปรุงดิน

จากการขับเคลื่อนนโยบายตามหลักเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) ของบริษัทฯ ที่เข้มข้น จึงสมัครเข้าร่วมโครงการ “พัฒนาและยกระดับสมรรถนะสถานประกอบการอุตสาหกรรมสู่ตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียนด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยี” ซึ่งเป็นหนึ่งในแนวทางสำคัญที่สอดคล้องกับนโยบาย BCG (Bio-Circular-Green Economy) ของรัฐบาล สู่การศึกษาคุณสมบัติทางเคมีและกายภาพของวัสดุเหลือใช้อย่างจริงจัง ร่วมกับทีมวิจัยที่เป็นที่ปรึกษาจากศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ เอ็มเทค สวทช.

การศึกษาพบว่า เถ้าลอยและเถ้าหนักมีคุณสมบัติทางกายภาพและเคมีสอดคล้องกับซีเมนต์และทราย จึงมองหาโอกาสใช้ประโยชน์ที่สอดคล้องกับความต้องการ โดยมีการสำรวจตลาดวัสดุก่อสร้างในจังหวัดราชบุรี และพบว่า “คอนกรีตบล็อกกลวง 3 รู หรือคอนกรีตบล็อกกลวงไม่รับน้ำหนัก” เป็นผลิตภัณฑ์ที่ชุมชนนิยมใช้สำหรับทำรั้ว กำแพง และผนังบ้าน จึงเกิดเป็นแนวทางการวิจัยเพื่อนำเถ้าลอยและเถ้าหนักมาทดแทนซีเมนต์และทรายธรรมชาติ เพื่อพัฒนาเป็นคอนกรีตบล็อกที่สามารถนำไปใช้งานได้ และสามารถสร้างมูลค่าเพิ่ม

จากสูตรในห้องแล็บสู่การขาย

การทำให้งานวิจัยก้าวออกจากห้องปฏิบัติการสู่กระบวนการผลิตจนถึงการจัดการด้านการตลาดและการขาย เป็นกระบวนการทำงานที่ต้องอาศัยความเข้าใจอย่างถ่องแท้ และความร่วมมือ ตลอดจนความมุ่งมั่นในการดำเนินการให้บรรลุเป้าหมาย

ในช่วงพัฒนาสูตร บริษัทฯ มีการปรับสัดส่วนการใช้เชื้อเพลิงเป็นชีวมวลเพิ่มขึ้น ส่งผลให้คุณสมบัติของเถ้าลอยและเถ้าหนัก รวมถึงอัตราการดูดซับน้ำเปลี่ยนแปลงไป ทีมงานจึงต้องทดลองและปรับสัดส่วนส่วนผสมอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ได้สูตรที่เหมาะสมกับวัตถุดิบ และเมื่อได้สูตรตั้งต้นและมีการยืนยันผลการทดสอบในห้องปฏิบัติการด้วยแล้ว จึงลงทุนเครื่องจักรผลิตอิฐบล็อกมาทดลองผลิต และนำผลิตภัณฑ์ออกขายในพื้นที่ เป็นระยะเวลาประมาณ 3–6 เดือนเพื่อประเมินด้านการใช้งานและการตอบรับของตลาดด้วยรูปแบบการทำงานที่ครอบคลุม ทั้งทีมงานของบริษัทและทีมวิจัยเอ็มเทค สวทช. โดยมี ดร.สิทธิศักดิ์ ประสานพันธ์ นักวิจัยเอ็มเทค สวทช. ร่วมทำงานอย่างใกล้ชิด และการได้รับอนุญาตจากกรมโรงงานอุตสาหกรรมให้สามารถใช้เถ้าลอยและเถ้าหนักเป็นวัตถุดิบในการผลิตคอนกรีตบล็อกกลวงไม่รับน้ำหนัก รวมถึงสามารถติดตั้งเครื่องจักรสำหรับผลิตและวางจำหน่ายในเชิงพาณิชย์ จึงทำให้บริษัทฯ สามารถพัฒนาคอนกรีตบล็อกกลวงที่มีคุณภาพแข็งแรง จึงนำเข้าสู่ตลาดและได้รับการยอมรับจากผู้ใช้งาน

งานวิจัยที่ต้องเดินไปพร้อมกับกฎระเบียบและความเชื่อมั่น

เส้นทางจากงานวิจัยสู่ผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ได้เริ่มต้นจากการขออนุญาตจากหน่วยงานภาครัฐ ด้วยการดำเนินการจัดเตรียมเอกสารเพื่อสรุปว่าวัสดุเป็นสารไม่เป็นพิษ (Non-hazardous) พร้อมแบบแปลนโรงงานและกระบวนการผลิต เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ในด้านมาตรฐานผลิตภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์คอนกรีตบล็อกที่มีส่วนผสมของเถ้าไม่สามารถยื่นขอ มอก. ได้  เนื่องจากวัตถุดิบประเภทเถ้าชีวมวลไม่มีมาตรฐาน มอก. กำหนดไว้ บริษัทฯ จึงกำหนดมาตรฐานภายใน (Self-Declare Standard) โดยให้มีมาตรฐานด้านความแข็งแรงของคอนกรีตบล็อกสูงกว่าเกณฑ์ มอก. ของคอนกรีตบล็อกทั่วไป

ในด้านการสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ร้านค้าวัสดุก่อสร้างและลูกค้าเป็นอีกองค์ประกอบที่สำคัญ โดยเอ็มเทคได้เข้ามาสนับสนุนการทดสอบในห้องปฏิบัติการอย่างเป็นทางการ ทำให้สามารถนำผลการวิจัยและผลการทดสอบไปสื่อสารกับร้านค้าวัสดุก่อสร้างและลูกค้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เมื่อ “วัสดุเหลือใช้” กลายเป็นทรัพยากรวัตถุดิบ

ผลิตภัณฑ์เป็นผลสำเร็จของโครงการที่ครอบคลุมทั้งมิติด้านเศรษฐกิจ การจัดการทรัพยากร และสิ่งแวดล้อม โดยโครงการนี้สนับสนุนเป้าหมายด้าน ESG และการเปลี่ยนผ่านสู่สังคมคาร์บอนต่ำของบริษัทฯ ผ่านการลดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและเพิ่มการใช้ทรัพยากรหมุนเวียนในกระบวนการผลิต

ในด้านการจัดการวัสดุเหลือใช้ บริษัทฯ สามารถลดค่าใช้จ่ายในการกำจัดเถ้า และหมุนเวียนวัสดุเหลือใช้ให้เป็นวัตถุดิบในการผลิตสินค้าใหม่ที่สามารถสร้างรายได้ สอดคล้องกับแนวคิด Waste-to-Value อย่างเป็นรูปธรรม

ในมิติด้านสิ่งแวดล้อม การนำเถ้าลอยและเถ้าหนักมาใช้ทดแทนซีเมนต์และทรายธรรมชาติ ช่วยลดการใช้ทรัพยากรจากธรรมชาติ ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ขณะที่ผู้บริโภคก็มีทางเลือกในการใช้คอนกรีตบล็อกคุณภาพสูง พร้อมมีส่วนร่วมในการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า

การเติบโตของภาคอุตสาหกรรมเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เศรษฐกิจขยายตัว แต่ในอีกด้านหนึ่งของเสียจากกระบวนการผลิตในอุตสาหกรรมส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสังคม ก็จำเป็นต้องจัดการให้ถูกต้องตามหลักวิชาการ แต่ในทางปฏิบัติของเสียจำนวนมากยังใช้การฝังกลบ 

กรมโรงงานอุตสาหกรรม ภายใต้กระทรวงอุตสาหกรรม มีภารกิจในการบริหารจัดการและกำกับดูแลธุรกิจอุตสาหกรรมให้ดำเนินกิจการในลักษณะที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม มีความปลอดภัย เป็นไปตามกรอบของกฎหมายและข้อตกลงระหว่างประเทศ กรมโรงงานอุตสาหกรรมมีวิสัยทัศน์ในการทำให้ธุรกิจอุตสาหกรรมเติบโตและอยู่ร่วมกับสังคมได้อย่างยั่งยืนตามแนวทางเศรษฐกิจสีเขียว

ดร.จุลพงษ์ ทวีศรี อดีตอธิบดีกรมโรงงานอุตสาหกรรม (พ.ศ.2565-2567) เป็นบุคคลที่มีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนและผลักดันการนำของเสียมาใช้ประโยชน์ (Waste Utilization) ด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เพื่อเพิ่มมูลค่ากากอุตสาหกรรมให้เป็นวัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ใหม่และสิ้นสุดความเป็นของเสีย (End of Wastes) สอดคล้องตามโมเดลเศรษฐกิจ BCG (Bio-Circular-Green Economy)

ดร.จุลพงษ์ เล่าที่มาของแนวคิดนี้ว่า “จากการทำงานที่เกี่ยวข้องกับมลพิษอุตสาหกรรมมาโดยตลอด ได้เห็นพัฒนาการของอุตสาหกรรมต่างๆ ในประเทศ สมัยก่อนเรามีของเสียจากอุตสาหกรรมเกษตร แต่เมื่ออุตสาหกรรมเติบโตก็เริ่มมีของเสียอันตรายมากขึ้น ในยุคแรกที่ทำงานในกรมโรงงาน ผมอยู่ในหน่วยงานนำร่อง เมื่อมีของเสียอันตราย เราก็ต้องคิดระบบบำบัดเพื่อให้ความเป็นพิษลดลงก่อนนำไปฝังกลบ แต่ในยุคต่อมา ซึ่งอุตสาหกรรมขยายตัว หากเรายังคงจัดการด้วยการฝังกลบไปเรื่อย ๆ ทั้งประเทศก็คงเต็มไปด้วยหลุมฝังกลบ” 

“ผมคิดว่า เราควรจริงจังกับเศรษฐกิจหมุนเวียนให้มากขึ้น เนื่องจากทรัพยากรธรรมชาติมีจำกัด และการนำทรัพยากรธรรมชาติมาใช้ นอกจากจะทำลายธรรมชาติแล้ว ยังมีคาร์บอนฟุตพริ้นท์สูงกว่าการใช้วัสดุรีไซเคิล และจากที่ผมเคยประเมิน พบว่า ประมาณ 60% ของของเสียอุตสาหกรรมสามารถนำกลับมาหมุนเวียนใช้ซ้ำได้” ดร.จุลพงษ์ กล่าว

อย่างไรก็ดี ต้นทุนในการรีไซเคิลของเสียอุตสาหกรรมมักสูงกว่าต้นทุนในการใช้วัสดุธรรมชาติ ดร.จุลพงษ์ อธิบายว่า “ประเทศที่ทำสำเร็จจะมีปัจจัยสำคัญเกื้อหนุน 4 เรื่อง ได้แก่ มีตลาดรองรับ ได้มาตรฐาน ไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและผู้บริโภค และมีฟังก์ชันการใช้งานเฉพาะ”

“เนื่องจากกรมโรงงานฯ ดูแลการจัดการของเสียอุตสาหกรรม เราจึงเลือกว่าของเสียอุตสาหกรรมตัวไหนที่เป็นไปตามปัจจัยเกื้อหนุน 4 เรื่องที่ว่ามา อีกทั้งยังต้องคำนึงถึงเรื่องปริมาณที่ต้องมีมากเพียงพอในระดับอุตสาหกรรม ต้นกำเนิดของวัสดุก็ควรอยู่ในประเทศ และการกระจายตัวของแหล่งของเสียก็ต้องไม่ไกลจากบริเวณที่จะดำเนินการ เพื่อลดค่าใช้จ่ายด้านการขนส่ง เมื่อได้ตัวเลือกของเสียที่เข้าข่ายแล้ว กรมโรงงานฯ จึงเชิญเอ็มเทค สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย และมหาวิทยาลัย มาร่วมแสดงความคิดเห็น และมีส่วนในการผลักดันให้เป็นตัวอย่างนำร่องในการพัฒนาต่อไป”

ด้วยเหตุนี้ กรมโรงงานอุตสาหกรรม สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย และเอ็มเทค สวทช. จึงได้ลงนามความร่วมมือกัน ภายใต้โครงการการวิจัยและพัฒนาการผลักดันเพิ่มมูลค่ากากของเสียอุตสาหกรรมให้เป็นวัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ใหม่ เพื่อการสิ้นสุดการเป็นของเสีย เมื่อถามถึงการทำงานร่วมกับเอ็มเทค สวทช. ที่ผ่านมา ดร.จุลพงษ์ เล่าว่า “จากที่มีโอกาสทำงานร่วมกับนักวิจัย สวทช. พบว่า นักวิจัยมีความกระตือรือร้นมาก มีความรู้ มีประสบการณ์ และมีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน”

สำหรับข้อแนะนำเพื่อพัฒนาการทำงานนั้น ดร.จุลพงษ์ ให้ความเห็นว่า “เอ็มเทค สวทช. ควรเป็นหน่วยบริการรูปแบบพิเศษ (Service Delivery Unit, SDU) ของกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ดังนั้น ควรปรับปรุงระบบจัดซื้อจัดจ้าง จากเดิมที่ใช้ระบบจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ เพื่อให้สามารถดำเนินการวิจัยได้รวดเร็วขึ้น ส่วนเรื่องเทคโนโลยี บางอย่างเราก็มีความพร้อม แต่บางอย่างก็สามารถร่วมมือกับหน่วยงานต่างประเทศ จะได้ไม่ต้องลงทุนเองทั้งหมด”

“ในส่วนการนำของเสียมารีไซเคิลและผลิตเป็นผลิตภัณฑ์ใหม่นั้นจำเป็นต้องมีหน่วยงานมารับรอง ซึ่งผมคิดว่าถ้าจะให้งานบรรลุตามเป้าหมายที่ตั้งไว้ สวทช. น่าจะเป็นหน่วยงานที่พัฒนามาตรฐานมารับรองคุณภาพของผลิตภัณฑ์ได้เช่นเดียวกับ สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.)” ดร.จุลพงษ์ เสนอทิ้งท้าย