ในโลกธุรกิจปัจจุบันเริ่มปรับตัวเข้าสู่ความยั่งยืนตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) มากขึ้น แต่ทว่าความท้าทายที่สุดคือการเปลี่ยนของเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิตให้กลับมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้จริง ดังนั้น การบูรณาการองค์ความรู้จากภาคส่วนต่างๆ เข้าด้วยกันจึงเป็นหัวใจสำคัญของความสำเร็จ

ห้างหุ้นส่วนจำกัด โพลี่เพ็ท ดำเนินกิจการมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2540 เป็นผู้นำด้านการผลิตเม็ดพลาสติก แคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ (Calcium Carbonate Filler Masterbatch) และแม่สีผสมพลาสติก (Color Masterbatch) โดยตลาดหลักอยู่ในอุตสาหกรรมถุงพลาสติกชนิดโพลิเอทิลีน เช่น ถุงหิ้ว ถุงห้างสรรพสินค้า ถุงขยะ และกระสอบสานพลาสติก นอกจากนี้ ยังขยายตลาดไปสู่อุตสาหกรรมอื่นๆ อีก เช่น อุตสาหกรรมชิ้นส่วนยานยนต์ อย่างไลเนอร์กระบะ เป็นต้น

จุดเริ่มต้นและการมองหาโอกาสใหม่จากกากตะกอนปูน

คุณปิยะวัฒน์ ลายพิทักษ์ ผู้จัดการฝ่ายการตลาด ห้างหุ้นส่วนจำกัด โพลี่เพ็ท เล่าว่า “เราเป็นผู้ผลิตแคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ ปกติใช้แคลเซียมคาร์บอเนต หรือหินปูน (limestone) มาผสมกับพลาสติกเพื่อลดสัดส่วนการใช้พลาสติกลง เพราะถ้าเทียบราคาต่อกิโลกรัม แคลเซียมคาร์บอเนตจะถูกกว่าเม็ดพลาสติกค่อนข้างมาก”

“เมื่อเอ็มเทคพัฒนาเทคโนโลยีรีไซเคิลกากตะกอนปูน หรือแคลเซียมเค้ก ซึ่งอยู่ภายใต้โครงการพัฒนาและยกระดับสถานประกอบการอุตสาหกรรมเพื่อเชื่อมโยงสู่ตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียนด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยีที่กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่ (กพร.) ให้การสนับสนุนงบประมาณ และเรามีความคุ้นเคยอยู่แล้ว เพราะไม่ว่าจะเป็นกากตะกอนปูน หรือหินปูนที่เราใช้ปกติ น่าจะอยู่ในหมวดใกล้กัน ก็น่าจะพอทดแทนกันได้ นี่คือคอนเซปต์ว่าทำไมเราถึงสนใจ”

เมื่อย้อนถามถึงจุดเริ่มต้นของความร่วมมือ คุณปิยะวัฒน์ เล่าว่า “ทีมวิจัยเอ็มเทคน่าจะร่วมงานกับบริษัทมิตรผลอยู่แล้ว และประจวบกับ R&D ของโพลี่เพ็ทก็เคยทำงานร่วมกับเอ็มเทคมาหลายโครงการ เมื่อมีโครงการนี้ เอ็มเทคจึงเป็นคนกลางที่จับ A กับ B ที่เหมาะสมมาร่วมงานกัน ซึ่งผมเองคิดว่างานนี้ไม่ได้ไกลตัวมาก อีกทั้งมีโอกาสได้ทำอะไรที่แตกต่างออกไป อย่างน้อยในแง่ของการรักษ์โลก หรือการทำให้ของเสียที่อยู่ในระบบลดลง โดยนำมาผลิตเป็นสินค้าที่ขายได้ สามารถเปิดตลาดใหม่ หรืออย่างน้อยก็มีความรู้ใหม่เกิดขึ้น จึงเกิดความสนใจ และเป็นที่มาของความร่วมมือนี้ครับ”

เปิดใจรับความท้าทายและการตอบรับจากตลาด

การเปลี่ยนของเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิตให้กลับมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้นั้น เป็นเรื่องที่ค่อนข้างท้าทาย คุณปิยะวัฒน์ ได้สะท้อนมุมมองไว้อย่างน่าสนใจว่า “ครั้งแรกที่ได้เห็นกากตะกอนปูน สิ่งที่ไม่อยากเจอในการผลิตแคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ก็ได้เจอทุกอย่าง ทั้งสี กลิ่น และความชื้น ส่วนตัวคิดว่าน่าจะลองหาวิธี เต็มที่ก็ทำไม่ได้ แต่ถ้าทำได้มันคือความรู้ใหม่ที่ไม่ต้องไปงมหาเอง เพราะมีทั้งบริษัทมิตรผลที่สนับสนุนวัตถุดิบ นักวิจัยเอ็มเทคสนับสนุนองค์ความรู้ เพราะฉะนั้นได้มากกว่าเสียแน่ๆ จึงมีความคุ้มค่าที่จะลอง”

แน่นอนว่า การเริ่มทำสิ่งที่ท้าทายใหม่ๆ หากประสบความสำเร็จไปอย่างราบรื่นโดยไม่มีอุปสรรคใดๆ ก็คงถือเป็นความโชคดีมากๆ แต่สำหรับโครงการนี้ “ความชื้นของกากตะกอนปูน” คืออุปสรรคที่สำคัญที่ต้องก้าวข้ามไปให้ได้

บริษัทสยามคราฟท์อุตสาหกรรม จำกัด สะท้อนให้เห็นว่า เมื่อโจทย์ด้านสิ่งแวดล้อมมาพบกับองค์ความรู้ด้านวัสดุศาสตร์ และความร่วมมือระหว่างภาคอุตสาหกรรมกับหน่วยงานวิจัย “ของเหลือใช้ที่ต้องนำไปกำจัด” ก็สามารถเปลี่ยนสถานะเป็น “ทรัพยากร” พร้อมสร้างมูลค่าเพิ่มได้

คุณศักย์รินทร์ ยุกตานนท์ Environment Energy Manager บริษัทสยามคราฟท์อุตสาหกรรม จำกัด เล่าถึงจุดเริ่มต้นของโครงการว่า แนวคิดสำคัญมาจากนโยบาย Zero Landfill ของบริษัทฯ โดยเดิมเถ้าลอยและเถ้าหนักที่เกิดจากกระบวนการผลิตพลังงานในโรงงาน เป็นวัสดุเหลือใช้ในกระบวนการผลิตที่ต้องส่งไปฝังกลบ บริษัทฯ จึงลดการฝังกลบด้วยการส่งเถ้าไปเผาใหม่ที่โรงงานซีเมนต์ในจังหวัดสระบุรี และทดลองนำเถ้าไปใช้เป็นสารปรับปรุงดิน

จากการขับเคลื่อนนโยบายตามหลักเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) ของบริษัทฯ ที่เข้มข้น จึงสมัครเข้าร่วมโครงการ “พัฒนาและยกระดับสมรรถนะสถานประกอบการอุตสาหกรรมสู่ตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียนด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยี” ซึ่งเป็นหนึ่งในแนวทางสำคัญที่สอดคล้องกับนโยบาย BCG (Bio-Circular-Green Economy) ของรัฐบาล สู่การศึกษาคุณสมบัติทางเคมีและกายภาพของวัสดุเหลือใช้อย่างจริงจัง ร่วมกับทีมวิจัยที่เป็นที่ปรึกษาจากศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ เอ็มเทค สวทช.

การศึกษาพบว่า เถ้าลอยและเถ้าหนักมีคุณสมบัติทางกายภาพและเคมีสอดคล้องกับซีเมนต์และทราย จึงมองหาโอกาสใช้ประโยชน์ที่สอดคล้องกับความต้องการ โดยมีการสำรวจตลาดวัสดุก่อสร้างในจังหวัดราชบุรี และพบว่า “คอนกรีตบล็อกกลวง 3 รู หรือคอนกรีตบล็อกกลวงไม่รับน้ำหนัก” เป็นผลิตภัณฑ์ที่ชุมชนนิยมใช้สำหรับทำรั้ว กำแพง และผนังบ้าน จึงเกิดเป็นแนวทางการวิจัยเพื่อนำเถ้าลอยและเถ้าหนักมาทดแทนซีเมนต์และทรายธรรมชาติ เพื่อพัฒนาเป็นคอนกรีตบล็อกที่สามารถนำไปใช้งานได้ และสามารถสร้างมูลค่าเพิ่ม

จากสูตรในห้องแล็บสู่การขาย

การทำให้งานวิจัยก้าวออกจากห้องปฏิบัติการสู่กระบวนการผลิตจนถึงการจัดการด้านการตลาดและการขาย เป็นกระบวนการทำงานที่ต้องอาศัยความเข้าใจอย่างถ่องแท้ และความร่วมมือ ตลอดจนความมุ่งมั่นในการดำเนินการให้บรรลุเป้าหมาย

ในช่วงพัฒนาสูตร บริษัทฯ มีการปรับสัดส่วนการใช้เชื้อเพลิงเป็นชีวมวลเพิ่มขึ้น ส่งผลให้คุณสมบัติของเถ้าลอยและเถ้าหนัก รวมถึงอัตราการดูดซับน้ำเปลี่ยนแปลงไป ทีมงานจึงต้องทดลองและปรับสัดส่วนส่วนผสมอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ได้สูตรที่เหมาะสมกับวัตถุดิบ และเมื่อได้สูตรตั้งต้นและมีการยืนยันผลการทดสอบในห้องปฏิบัติการด้วยแล้ว จึงลงทุนเครื่องจักรผลิตอิฐบล็อกมาทดลองผลิต และนำผลิตภัณฑ์ออกขายในพื้นที่ เป็นระยะเวลาประมาณ 3–6 เดือนเพื่อประเมินด้านการใช้งานและการตอบรับของตลาดด้วยรูปแบบการทำงานที่ครอบคลุม ทั้งทีมงานของบริษัทและทีมวิจัยเอ็มเทค สวทช. โดยมี ดร.สิทธิศักดิ์ ประสานพันธ์ นักวิจัยเอ็มเทค สวทช. ร่วมทำงานอย่างใกล้ชิด และการได้รับอนุญาตจากกรมโรงงานอุตสาหกรรมให้สามารถใช้เถ้าลอยและเถ้าหนักเป็นวัตถุดิบในการผลิตคอนกรีตบล็อกกลวงไม่รับน้ำหนัก รวมถึงสามารถติดตั้งเครื่องจักรสำหรับผลิตและวางจำหน่ายในเชิงพาณิชย์ จึงทำให้บริษัทฯ สามารถพัฒนาคอนกรีตบล็อกกลวงที่มีคุณภาพแข็งแรง จึงนำเข้าสู่ตลาดและได้รับการยอมรับจากผู้ใช้งาน

งานวิจัยที่ต้องเดินไปพร้อมกับกฎระเบียบและความเชื่อมั่น

เส้นทางจากงานวิจัยสู่ผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ได้เริ่มต้นจากการขออนุญาตจากหน่วยงานภาครัฐ ด้วยการดำเนินการจัดเตรียมเอกสารเพื่อสรุปว่าวัสดุเป็นสารไม่เป็นพิษ (Non-hazardous) พร้อมแบบแปลนโรงงานและกระบวนการผลิต เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ในด้านมาตรฐานผลิตภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์คอนกรีตบล็อกที่มีส่วนผสมของเถ้าไม่สามารถยื่นขอ มอก. ได้  เนื่องจากวัตถุดิบประเภทเถ้าชีวมวลไม่มีมาตรฐาน มอก. กำหนดไว้ บริษัทฯ จึงกำหนดมาตรฐานภายใน (Self-Declare Standard) โดยให้มีมาตรฐานด้านความแข็งแรงของคอนกรีตบล็อกสูงกว่าเกณฑ์ มอก. ของคอนกรีตบล็อกทั่วไป

ในด้านการสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ร้านค้าวัสดุก่อสร้างและลูกค้าเป็นอีกองค์ประกอบที่สำคัญ โดยเอ็มเทคได้เข้ามาสนับสนุนการทดสอบในห้องปฏิบัติการอย่างเป็นทางการ ทำให้สามารถนำผลการวิจัยและผลการทดสอบไปสื่อสารกับร้านค้าวัสดุก่อสร้างและลูกค้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เมื่อ “วัสดุเหลือใช้” กลายเป็นทรัพยากรวัตถุดิบ

ผลิตภัณฑ์เป็นผลสำเร็จของโครงการที่ครอบคลุมทั้งมิติด้านเศรษฐกิจ การจัดการทรัพยากร และสิ่งแวดล้อม โดยโครงการนี้สนับสนุนเป้าหมายด้าน ESG และการเปลี่ยนผ่านสู่สังคมคาร์บอนต่ำของบริษัทฯ ผ่านการลดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและเพิ่มการใช้ทรัพยากรหมุนเวียนในกระบวนการผลิต

ในด้านการจัดการวัสดุเหลือใช้ บริษัทฯ สามารถลดค่าใช้จ่ายในการกำจัดเถ้า และหมุนเวียนวัสดุเหลือใช้ให้เป็นวัตถุดิบในการผลิตสินค้าใหม่ที่สามารถสร้างรายได้ สอดคล้องกับแนวคิด Waste-to-Value อย่างเป็นรูปธรรม

ในมิติด้านสิ่งแวดล้อม การนำเถ้าลอยและเถ้าหนักมาใช้ทดแทนซีเมนต์และทรายธรรมชาติ ช่วยลดการใช้ทรัพยากรจากธรรมชาติ ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ขณะที่ผู้บริโภคก็มีทางเลือกในการใช้คอนกรีตบล็อกคุณภาพสูง พร้อมมีส่วนร่วมในการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า

จุดเริ่มต้นจากโจทย์สาธารณสุขและ Pain Point ในห้องผ่าตัด
การพัฒนาอุตสาหกรรมเครื่องมือแพทย์ของไทยในปัจจุบันไม่ได้มุ่งเน้นเพียงการสร้างสรรค์ผลงานวิจัยใหม่ๆ ในห้องปฏิบัติการเท่านั้น แต่ยังให้ความสำคัญกับการผลักดันนวัตกรรมสู่การใช้งานจริงในระบบสาธารณสุขอย่างเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะ “แผ่นโลหะและสกรูดามกระดูก” ซึ่งเป็นอุปกรณ์ทางการแพทย์ชิ้นสำคัญสำหรับการรักษากระดูกหักจากอุบัติเหตุ และเป็นรายการที่มีมูลค่าการเบิกจ่ายสูงเป็นอันดับต้นๆ ของกองทุนสุขภาพภาครัฐ รวมกว่า 1,000 ล้านบาทต่อปี

ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (เอ็มเทค) สวทช. ได้ร่วมมือกับ 3 สถาบันการแพทย์ระดับแนวหน้าของไทย ได้แก่ โรงพยาบาลศิริราช โรงพยาบาลธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ และโรงพยาบาลสงขลานครินทร์ รวมถึง บริษัท ดิจิทัล ออร์โธปิดิกส์ โซลูชัน จำกัด (DiOS) เพื่อพัฒนานวัตกรรมแผ่นโลหะดามกระดูกชนิด Locking Plate และ Locking Screw ที่ออกแบบมาเพื่อสรีระของคนไทยโดยเฉพาะ

ดร.ธมนวรรณ อังกุรทิพากร กรรมการบริษัท DiOS ได้เล่าย้อนถึงจุดเริ่มต้นว่า ในช่วงแรกบริษัทมุ่งเน้นการพัฒนาอุปกรณ์ทางการแพทย์ด้านออร์โธปิดิกส์ (Orthopaedic Medical Devices) และได้ทดลองทำผลิตภัณฑ์กลุ่ม 3D Printing รวมถึงการทำชิ้นงานแบบเฉพาะบุคคล (Customization) แต่กลับพบว่าแม้งานลักษณะนี้จะตอบโจทย์ในเชิงงานวิจัยได้ดี แต่ยังไม่สามารถตอบสนองความต้องการของตลาดในวงกว้างได้อย่างแท้จริง เมื่อได้หารือร่วมกับทีมแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ และวิเคราะห์ข้อมูลการเบิกจ่ายของ สปสช. จึงพบว่าแผ่นดามกระดูกชนิด Locking Plate และ Locking Screw เป็นหนึ่งในอุปกรณ์ที่มีมูลค่าการเบิกจ่ายสูงเป็นอันดับต้นๆ ของประเทศ

ในอดีต ผลิตภัณฑ์กลุ่มนี้ต้องนำเข้าจากต่างประเทศทั้งหมด ซึ่งมักประสบปัญหา Anatomical Mismatch หรือภาวะที่ขนาดและรูปทรงของอุปกรณ์นำเข้าไม่สอดรับกับกายวิภาคของคนไทย ส่งผลให้ศัลยแพทย์ต้องเสียเวลาดัดแต่งแผ่นโลหะในห้องผ่าตัดเพื่อให้แนบรับกับกระดูกของผู้ป่วย ทีมวิจัยเอ็มเทค ร่วมกับทีมแพทย์และบริษัทฯ จึงได้นำฐานข้อมูลกายวิภาคของคนไทยมาวิเคราะห์และออกแบบร่วมกัน เพื่อสร้างสรรค์อุปกรณ์ที่แก้ Pain Point นี้ได้อย่างตรงจุด

ศาสตร์แห่งการออกแบบเพื่อสรีระและมาตรฐานระดับสากล
การพัฒนานวัตกรรมชิ้นนี้อาศัยความเชี่ยวชาญเฉพาะทางของศัลยแพทย์ออร์โธปิดิกส์ในแต่ละส่วนของร่างกาย จนเกิดเป็นผลิตภัณฑ์ครอบคลุม 4 ตำแหน่งสำคัญ เริ่มตั้งแต่แผ่นดามกระดูกข้อมือส่วนปลาย (Distal Radius) ที่ออกแบบให้มีขนาดบางเป็นพิเศษเพื่อลดการระคายเคืองของเนื้อเยื่อ แผ่นดามกระดูกต้นแขนส่วนต้นหรือหัวไหล่ (Proximal Humerus) ที่มีการวางตำแหน่งสกรูช่วยกระจายแรง พร้อมเทคโนโลยี Variable Locking ช่วยให้ผ่าตัดยึดตรึงกระดูกได้อย่างมั่นคง

นอกจากนี้ยังมีแผ่นดามกระดูกต้นขาส่วนปลาย (Distal Femur) ที่มีความโค้งแนบรับกับโครงสร้างกระดูก ช่วยลดเวลาการดัดอุปกรณ์ในห้องผ่าตัด และแผ่นดามกระดูกหน้าแข้งส่วนต้น (Proximal Tibia) ที่มีร่องด้านข้างช่วยลดการสัมผัสเนื้อกระดูกโดยไม่จำเป็น ผลิตภัณฑ์ทั้งหมดผ่านการขึ้นทะเบียนเครื่องมือแพทย์จากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (Full CSDT) พร้อมผ่านการทดสอบมาตรฐานสากลอย่างครบถ้วน ทั้งในด้านความแข็งแรงเชิงกลและการทดสอบความปลอดภัยทางชีวภาพ และสถานที่ผลิตได้รับการรับรองมาตรฐาน ISO 13485

การใช้งานจริง ความท้าทาย และโอกาสในตลาดต่างประเทศ
ปัจจุบัน ผลิตภัณฑ์โลหะดามกระดูกของ DiOS ได้ถูกนำไปใช้รักษาผู้ป่วยจริงแล้วมากกว่า 700 เคส ในโรงพยาบาลกว่า 20 แห่งทั่วประเทศ ครอบคลุมทั้งโรงเรียนแพทย์ชั้นนำ เช่น ศิริราช ธรรมศาสตร์ พระมงกุฎเกล้า ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก โรงพยาบาลขอนแก่น ตลอดจนโรงพยาบาลเอกชน เช่น บำรุงราษฎร์และสินแพทย์ ซึ่งเสียงสะท้อนจากแพทย์ผู้ใช้งานจริงต่างยอมรับว่า ผลิตภัณฑ์มีคุณภาพมาตรฐานเทียบเท่าสินค้านำเข้าจากต่างประเทศ และช่วยลดระยะเวลาในห้องผ่าตัดลงได้อย่างมีนัยสำคัญ

แม้จะประสบความสำเร็จในการนำไปใช้งานจริง แต่นวัตกรรมเครื่องมือแพทย์ของไทยยังต้องเผชิญความท้าทายสำคัญในการทำตลาด ไม่ว่าจะเป็นความคุ้นเคยของแพทย์ต่อแบรนด์ต่างชาติเดิมที่มีชื่อเสียงมายาวนาน การแข่งขันด้านราคากับสินค้านำเข้าบางประเภทที่มีต้นทุนต่ำกว่า ตลอดจนกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างของโรงพยาบาลที่มีเงื่อนไขซับซ้อน การผลักดันกลไกจัดซื้อส่วนกลาง หรือการทำโครงการนวัตกรรมนำร่องร่วมกับ สปสช. จึงเป็นแนวทางสำคัญที่จะช่วยให้โรงพยาบาลภาครัฐเข้าถึงนวัตกรรมไทยได้สะดวกยิ่งขึ้น

การเดินทางของนวัตกรรมชิ้นนี้ยังได้รับการสนับสนุนอย่างต่อเนื่องจาก กลุ่มวิจัยวัสดุและอุปกรณ์เฉพาะทางชีวภาพ เอ็มเทค และ สวทช. ซึ่งได้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนผู้ประกอบการอย่างครบวงจร ทั้งการวิจัยและพัฒนา การถ่ายทอดเทคโนโลยี การสร้างเครือข่ายทางการแพทย์ และการประชาสัมพันธ์ยกระดับความน่าเชื่อถือ ขณะเดียวกันยังสะท้อนถึงความจำเป็นต่อการผลักดันนโยบายจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐให้เกิดผลเป็นรูปธรรม เพื่อเปิดโอกาสให้นวัตกรรมไทยเข้าสู่โรงพยาบาลได้อย่างกว้างขวางยิ่งขึ้น

ก้าวถัดไปที่น่าจับตาคือ การขยายตลาดสู่ระดับสากล ซึ่งจากการเปรียบเทียบข้อมูลทางกายวิภาคชี้ให้เห็นว่าโครงสร้างกระดูกของคนไทยและคนเอเชียมีความใกล้เคียงกันมาก DiOS จึงกำลังวางแผนส่งออกผลิตภัณฑ์ของบริษัทไปยังกลุ่มประเทศอาเซียน ประเทศกลุ่มเป้าหมายเบื้องต้นก็เช่น มาเลเซียและอินโดนีเซีย พร้อมทั้งเตรียมความพร้อมเข้าสู่ตลาดใหญ่อย่างประเทศญี่ปุ่น โดยได้รับทุนสนับสนุนในการพัฒนาระบบควบคุมคุณภาพเพื่อรองรับมาตรฐานการส่งออก ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นว่า นวัตกรรมเครื่องมือแพทย์ที่ออกแบบและผลิตโดยคนไทย ไม่เพียงแต่ช่วยลดการพึ่งพายาและอุปกรณ์นำเข้าจากต่างประเทศ แต่ยังเป็นก้าวสำคัญในการยกระดับศักยภาพทางการแพทย์ไทย และสร้างความมั่นคงทางสาธารณสุขได้อย่างยั่งยืน

ปัญหาการเผาเศษชีวมวลเหลือทิ้งทางการเกษตรหลังการเก็บเกี่ยว เป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของมลพิษ ฝุ่น PM2.5 และการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของไทย โดยเฉพาะในพื้นที่ปลูกพืชเศรษฐกิจ เช่น ข้าวโพด อ้อย และปาล์มน้ำมัน การพัฒนา “ไบโอชาร์” หรือถ่านชีวภาพ จึงกลายเป็นอีกหนึ่งทางเลือกสำคัญในการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมควบคู่ไปกับการสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับภาคการเกษตร

ด้วยเหตุนี้ ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (เอ็มเทค) สวทช. จึงร่วมมือกับ กรมวิชาการเกษตร พัฒนาและถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตไบโอชาร์ที่เหมาะสมกับชุมชน โดยมี อาจารย์เชาวนาถ พฤทธิเทพ ผู้อำนวยการกองวิจัยพัฒนาพืชเศรษฐกิจใหม่และการจัดการก๊าซเรือนกระจกสำหรับภาคการเกษตร และ อาจารย์สมคิด ดำน้อย ผู้เชี่ยวชาญด้านระบบการปลูกพืช จากกรมวิชาการเกษตร ร่วมเป็นกำลังสำคัญในการขับเคลื่อนโครงการทั่วประเทศ

จากปัญหาฝุ่นควัน สู่การสร้างมูลค่าเศษชีวมวล
อาจารย์เชาวนาถเผยถึงจุดเริ่มต้นว่า “โครงการนี้มุ่งแก้ไขปัญหาการเผาเศษชีวมวลในพื้นที่เปิดซึ่งเป็นต้นเหตุสำคัญของ PM2.5 โดยเฉพาะพื้นที่ปลูกข้าวโพดในภาคเหนือ ขณะเดียวกันก็เห็นโอกาสในการนำเศษชีวมวลเหลือทิ้งทางการเกษตรมาสร้างมูลค่าเพิ่ม จึงได้คัดเลือกพื้นที่นำร่องตามบริบทของแต่ละภูมิภาค เช่น ภาคเหนือที่มุ่งลดการเผาต้นและซังข้าวโพดเพื่อลดมลพิษทางอากาศ หรืออย่างภาคใต้ที่มุ่งเพิ่มมูลค่าใบทางปาล์มน้ำมัน ซึ่งเป็นชีวมวลปริมาณมากและย่อยสลายยาก ให้เกิดการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า”

นวัตกรรมยกระดับไบโอชาร์สู่มาตรฐานคาร์บอนเครดิต
อาจารย์สมคิดกล่าวว่า “แม้ที่ผ่านมาเกษตรกรจะรู้จักการเผาถ่านอยู่แล้ว แต่ความท้าทายคือ การควบคุมคุณภาพให้ได้มาตรฐาน ทางเอ็มเทค เนคเทค และกรมวิชาการเกษตร จึงได้ร่วมกันพัฒนา เตาผลิตไบโอชาร์ต้นแบบที่ติดตั้งระบบตรวจวัดและบันทึกอุณหภูมิแบบเรียลไทม์ ช่วยเปลี่ยนจากการพึ่งพาประสบการณ์เฉพาะบุคคลหรือการลองผิดลองถูก มาเป็นการใช้ระบบข้อมูลควบคุมกระบวนการผลิต ตั้งแต่วัตถุดิบ อุณหภูมิ จนถึงผลผลิต ทำให้ได้ไบโอชาร์คุณภาพสม่ำเสมอ น่าเชื่อถือ และพร้อมต่อยอดสู่การประเมินคาร์บอนเครดิตในอนาคต”

ปรับปรุงดิน สู่การทำเกษตรคาร์บอนต่ำ
ไบโอชาร์มีคุณสมบัติช่วยปรับปรุงโครงสร้างดิน เพิ่มการอุ้มน้ำ และกักเก็บธาตุอาหาร โดยเฉพาะในพื้นที่ดินทรายหรือดินเสื่อมโทรม เมื่อใช้ร่วมกับปุ๋ยอินทรีย์และจุลินทรีย์จะยิ่งเพิ่มประสิทธิภาพผลผลิต ที่สำคัญ ไบโอชาร์มีโครงสร้างคาร์บอนที่เสถียรสูง จึงสามารถกักเก็บคาร์บอนไว้ในตัวเองได้ยาวนาน และมีส่วนช่วยเพิ่มคาร์บอนในอินทรียวัตถุดิน จึงนับเป็นอีกหนึ่งตัวเลือกในการขับเคลื่อน “เกษตรคาร์บอนต่ำ” ที่ช่วยลดก๊าซเรือนกระจกและสร้างโอกาสรายได้ใหม่ให้เกษตรกร อย่างไรก็ตาม อาจารย์สมคิดได้กล่าวย้ำถึงหัวใจสำคัญในการประยุกต์ใช้ว่า “ไบโอชาร์ไม่ใช่คำตอบเดียวของทุกปัญหา แต่เป็นหนึ่งในเครื่องมือที่จะช่วยให้เกษตรกรบริหารจัดการทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น หากนำไปใช้อย่างเหมาะสมควบคู่กับองค์ความรู้ด้านการจัดการดิน การใช้ปุ๋ย และแนวทางการผลิตที่สอดคล้องกับบริบทของแต่ละพื้นที่”

ผนึกกำลังสร้างต้นแบบความยั่งยืนสู่อนาคต
ความสำเร็จของโครงการนี้เกิดจากการบูรณาการองค์ความรู้ภาคสนามของกรมวิชาการเกษตร เข้ากับความเชี่ยวชาญเทคโนโลยีของเอ็มเทคและเนคเทค จนได้นวัตกรรมที่ตอบโจทย์การใช้งานจริงของเกษตรกร ผ่านการพัฒนาเตาผลิตไบโอชาร์ต้นแบบ ที่ควบคุมอุณหภูมิและติดตามผลแบบ Real-time ด้วยระบบ dMRV และ B-IoT ซึ่งพิสูจน์ความสำเร็จแล้วทั้งในการลดการเผาตอซังข้าวโพดเพื่อแก้ปัญหาฝุ่น PM2.5 ในภาคเหนือ และการเปลี่ยนก้านทางใบปาล์มน้ำมันเป็นไบโอชาร์ปรับปรุงดินในภาคใต้ ในอนาคต หน่วยงานยังจะเตรียมขยายผลไปยังพื้นที่อื่นๆ ทั่วประเทศ พร้อมเดินหน้าวิจัยการใช้ไบโอชาร์กับพืชและสภาพดินที่หลากหลายเพิ่มเติม เพื่อวางรากฐานการบริหารจัดการชีวมวลอย่างยั่งยืน ลดผลกระทบสิ่งแวดล้อม และขับเคลื่อนประเทศไทยสู่สังคมคาร์บอนต่ำอย่างเป็นรูปธรรม