ในโลกธุรกิจปัจจุบันเริ่มปรับตัวเข้าสู่ความยั่งยืนตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) มากขึ้น แต่ทว่าความท้าทายที่สุดคือการเปลี่ยนของเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิตให้กลับมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้จริง ดังนั้น การบูรณาการองค์ความรู้จากภาคส่วนต่างๆ เข้าด้วยกันจึงเป็นหัวใจสำคัญของความสำเร็จ

ห้างหุ้นส่วนจำกัด โพลี่เพ็ท ดำเนินกิจการมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2540 เป็นผู้นำด้านการผลิตเม็ดพลาสติก แคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ (Calcium Carbonate Filler Masterbatch) และแม่สีผสมพลาสติก (Color Masterbatch) โดยตลาดหลักอยู่ในอุตสาหกรรมถุงพลาสติกชนิดโพลิเอทิลีน เช่น ถุงหิ้ว ถุงห้างสรรพสินค้า ถุงขยะ และกระสอบสานพลาสติก นอกจากนี้ ยังขยายตลาดไปสู่อุตสาหกรรมอื่นๆ อีก เช่น อุตสาหกรรมชิ้นส่วนยานยนต์ อย่างไลเนอร์กระบะ เป็นต้น

จุดเริ่มต้นและการมองหาโอกาสใหม่จากกากตะกอนปูน

คุณปิยะวัฒน์ ลายพิทักษ์ ผู้จัดการฝ่ายการตลาด ห้างหุ้นส่วนจำกัด โพลี่เพ็ท เล่าว่า “เราเป็นผู้ผลิตแคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ ปกติใช้แคลเซียมคาร์บอเนต หรือหินปูน (limestone) มาผสมกับพลาสติกเพื่อลดสัดส่วนการใช้พลาสติกลง เพราะถ้าเทียบราคาต่อกิโลกรัม แคลเซียมคาร์บอเนตจะถูกกว่าเม็ดพลาสติกค่อนข้างมาก”

“เมื่อเอ็มเทคพัฒนาเทคโนโลยีรีไซเคิลกากตะกอนปูน หรือแคลเซียมเค้ก ซึ่งอยู่ภายใต้โครงการพัฒนาและยกระดับสถานประกอบการอุตสาหกรรมเพื่อเชื่อมโยงสู่ตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียนด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยีที่กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่ (กพร.) ให้การสนับสนุนงบประมาณ และเรามีความคุ้นเคยอยู่แล้ว เพราะไม่ว่าจะเป็นกากตะกอนปูน หรือหินปูนที่เราใช้ปกติ น่าจะอยู่ในหมวดใกล้กัน ก็น่าจะพอทดแทนกันได้ นี่คือคอนเซปต์ว่าทำไมเราถึงสนใจ”

เมื่อย้อนถามถึงจุดเริ่มต้นของความร่วมมือ คุณปิยะวัฒน์ เล่าว่า “ทีมวิจัยเอ็มเทคน่าจะร่วมงานกับบริษัทมิตรผลอยู่แล้ว และประจวบกับ R&D ของโพลี่เพ็ทก็เคยทำงานร่วมกับเอ็มเทคมาหลายโครงการ เมื่อมีโครงการนี้ เอ็มเทคจึงเป็นคนกลางที่จับ A กับ B ที่เหมาะสมมาร่วมงานกัน ซึ่งผมเองคิดว่างานนี้ไม่ได้ไกลตัวมาก อีกทั้งมีโอกาสได้ทำอะไรที่แตกต่างออกไป อย่างน้อยในแง่ของการรักษ์โลก หรือการทำให้ของเสียที่อยู่ในระบบลดลง โดยนำมาผลิตเป็นสินค้าที่ขายได้ สามารถเปิดตลาดใหม่ หรืออย่างน้อยก็มีความรู้ใหม่เกิดขึ้น จึงเกิดความสนใจ และเป็นที่มาของความร่วมมือนี้ครับ”

เปิดใจรับความท้าทายและการตอบรับจากตลาด

การเปลี่ยนของเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิตให้กลับมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้นั้น เป็นเรื่องที่ค่อนข้างท้าทาย คุณปิยะวัฒน์ ได้สะท้อนมุมมองไว้อย่างน่าสนใจว่า “ครั้งแรกที่ได้เห็นกากตะกอนปูน สิ่งที่ไม่อยากเจอในการผลิตแคลเซียมมาสเตอร์แบทช์ก็ได้เจอทุกอย่าง ทั้งสี กลิ่น และความชื้น ส่วนตัวคิดว่าน่าจะลองหาวิธี เต็มที่ก็ทำไม่ได้ แต่ถ้าทำได้มันคือความรู้ใหม่ที่ไม่ต้องไปงมหาเอง เพราะมีทั้งบริษัทมิตรผลที่สนับสนุนวัตถุดิบ นักวิจัยเอ็มเทคสนับสนุนองค์ความรู้ เพราะฉะนั้นได้มากกว่าเสียแน่ๆ จึงมีความคุ้มค่าที่จะลอง”

แน่นอนว่า การเริ่มทำสิ่งที่ท้าทายใหม่ๆ หากประสบความสำเร็จไปอย่างราบรื่นโดยไม่มีอุปสรรคใดๆ ก็คงถือเป็นความโชคดีมากๆ แต่สำหรับโครงการนี้ “ความชื้นของกากตะกอนปูน” คืออุปสรรคที่สำคัญที่ต้องก้าวข้ามไปให้ได้

บริษัทสยามคราฟท์อุตสาหกรรม จำกัด สะท้อนให้เห็นว่า เมื่อโจทย์ด้านสิ่งแวดล้อมมาพบกับองค์ความรู้ด้านวัสดุศาสตร์ และความร่วมมือระหว่างภาคอุตสาหกรรมกับหน่วยงานวิจัย “ของเหลือใช้ที่ต้องนำไปกำจัด” ก็สามารถเปลี่ยนสถานะเป็น “ทรัพยากร” พร้อมสร้างมูลค่าเพิ่มได้

คุณศักย์รินทร์ ยุกตานนท์ Environment Energy Manager บริษัทสยามคราฟท์อุตสาหกรรม จำกัด เล่าถึงจุดเริ่มต้นของโครงการว่า แนวคิดสำคัญมาจากนโยบาย Zero Landfill ของบริษัทฯ โดยเดิมเถ้าลอยและเถ้าหนักที่เกิดจากกระบวนการผลิตพลังงานในโรงงาน เป็นวัสดุเหลือใช้ในกระบวนการผลิตที่ต้องส่งไปฝังกลบ บริษัทฯ จึงลดการฝังกลบด้วยการส่งเถ้าไปเผาใหม่ที่โรงงานซีเมนต์ในจังหวัดสระบุรี และทดลองนำเถ้าไปใช้เป็นสารปรับปรุงดิน

จากการขับเคลื่อนนโยบายตามหลักเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) ของบริษัทฯ ที่เข้มข้น จึงสมัครเข้าร่วมโครงการ “พัฒนาและยกระดับสมรรถนะสถานประกอบการอุตสาหกรรมสู่ตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียนด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยี” ซึ่งเป็นหนึ่งในแนวทางสำคัญที่สอดคล้องกับนโยบาย BCG (Bio-Circular-Green Economy) ของรัฐบาล สู่การศึกษาคุณสมบัติทางเคมีและกายภาพของวัสดุเหลือใช้อย่างจริงจัง ร่วมกับทีมวิจัยที่เป็นที่ปรึกษาจากศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ เอ็มเทค สวทช.

การศึกษาพบว่า เถ้าลอยและเถ้าหนักมีคุณสมบัติทางกายภาพและเคมีสอดคล้องกับซีเมนต์และทราย จึงมองหาโอกาสใช้ประโยชน์ที่สอดคล้องกับความต้องการ โดยมีการสำรวจตลาดวัสดุก่อสร้างในจังหวัดราชบุรี และพบว่า “คอนกรีตบล็อกกลวง 3 รู หรือคอนกรีตบล็อกกลวงไม่รับน้ำหนัก” เป็นผลิตภัณฑ์ที่ชุมชนนิยมใช้สำหรับทำรั้ว กำแพง และผนังบ้าน จึงเกิดเป็นแนวทางการวิจัยเพื่อนำเถ้าลอยและเถ้าหนักมาทดแทนซีเมนต์และทรายธรรมชาติ เพื่อพัฒนาเป็นคอนกรีตบล็อกที่สามารถนำไปใช้งานได้ และสามารถสร้างมูลค่าเพิ่ม

จากสูตรในห้องแล็บสู่การขาย

การทำให้งานวิจัยก้าวออกจากห้องปฏิบัติการสู่กระบวนการผลิตจนถึงการจัดการด้านการตลาดและการขาย เป็นกระบวนการทำงานที่ต้องอาศัยความเข้าใจอย่างถ่องแท้ และความร่วมมือ ตลอดจนความมุ่งมั่นในการดำเนินการให้บรรลุเป้าหมาย

ในช่วงพัฒนาสูตร บริษัทฯ มีการปรับสัดส่วนการใช้เชื้อเพลิงเป็นชีวมวลเพิ่มขึ้น ส่งผลให้คุณสมบัติของเถ้าลอยและเถ้าหนัก รวมถึงอัตราการดูดซับน้ำเปลี่ยนแปลงไป ทีมงานจึงต้องทดลองและปรับสัดส่วนส่วนผสมอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ได้สูตรที่เหมาะสมกับวัตถุดิบ และเมื่อได้สูตรตั้งต้นและมีการยืนยันผลการทดสอบในห้องปฏิบัติการด้วยแล้ว จึงลงทุนเครื่องจักรผลิตอิฐบล็อกมาทดลองผลิต และนำผลิตภัณฑ์ออกขายในพื้นที่ เป็นระยะเวลาประมาณ 3–6 เดือนเพื่อประเมินด้านการใช้งานและการตอบรับของตลาดด้วยรูปแบบการทำงานที่ครอบคลุม ทั้งทีมงานของบริษัทและทีมวิจัยเอ็มเทค สวทช. โดยมี ดร.สิทธิศักดิ์ ประสานพันธ์ นักวิจัยเอ็มเทค สวทช. ร่วมทำงานอย่างใกล้ชิด และการได้รับอนุญาตจากกรมโรงงานอุตสาหกรรมให้สามารถใช้เถ้าลอยและเถ้าหนักเป็นวัตถุดิบในการผลิตคอนกรีตบล็อกกลวงไม่รับน้ำหนัก รวมถึงสามารถติดตั้งเครื่องจักรสำหรับผลิตและวางจำหน่ายในเชิงพาณิชย์ จึงทำให้บริษัทฯ สามารถพัฒนาคอนกรีตบล็อกกลวงที่มีคุณภาพแข็งแรง จึงนำเข้าสู่ตลาดและได้รับการยอมรับจากผู้ใช้งาน

งานวิจัยที่ต้องเดินไปพร้อมกับกฎระเบียบและความเชื่อมั่น

เส้นทางจากงานวิจัยสู่ผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ได้เริ่มต้นจากการขออนุญาตจากหน่วยงานภาครัฐ ด้วยการดำเนินการจัดเตรียมเอกสารเพื่อสรุปว่าวัสดุเป็นสารไม่เป็นพิษ (Non-hazardous) พร้อมแบบแปลนโรงงานและกระบวนการผลิต เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ในด้านมาตรฐานผลิตภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์คอนกรีตบล็อกที่มีส่วนผสมของเถ้าไม่สามารถยื่นขอ มอก. ได้  เนื่องจากวัตถุดิบประเภทเถ้าชีวมวลไม่มีมาตรฐาน มอก. กำหนดไว้ บริษัทฯ จึงกำหนดมาตรฐานภายใน (Self-Declare Standard) โดยให้มีมาตรฐานด้านความแข็งแรงของคอนกรีตบล็อกสูงกว่าเกณฑ์ มอก. ของคอนกรีตบล็อกทั่วไป

ในด้านการสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ร้านค้าวัสดุก่อสร้างและลูกค้าเป็นอีกองค์ประกอบที่สำคัญ โดยเอ็มเทคได้เข้ามาสนับสนุนการทดสอบในห้องปฏิบัติการอย่างเป็นทางการ ทำให้สามารถนำผลการวิจัยและผลการทดสอบไปสื่อสารกับร้านค้าวัสดุก่อสร้างและลูกค้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เมื่อ “วัสดุเหลือใช้” กลายเป็นทรัพยากรวัตถุดิบ

ผลิตภัณฑ์เป็นผลสำเร็จของโครงการที่ครอบคลุมทั้งมิติด้านเศรษฐกิจ การจัดการทรัพยากร และสิ่งแวดล้อม โดยโครงการนี้สนับสนุนเป้าหมายด้าน ESG และการเปลี่ยนผ่านสู่สังคมคาร์บอนต่ำของบริษัทฯ ผ่านการลดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและเพิ่มการใช้ทรัพยากรหมุนเวียนในกระบวนการผลิต

ในด้านการจัดการวัสดุเหลือใช้ บริษัทฯ สามารถลดค่าใช้จ่ายในการกำจัดเถ้า และหมุนเวียนวัสดุเหลือใช้ให้เป็นวัตถุดิบในการผลิตสินค้าใหม่ที่สามารถสร้างรายได้ สอดคล้องกับแนวคิด Waste-to-Value อย่างเป็นรูปธรรม

ในมิติด้านสิ่งแวดล้อม การนำเถ้าลอยและเถ้าหนักมาใช้ทดแทนซีเมนต์และทรายธรรมชาติ ช่วยลดการใช้ทรัพยากรจากธรรมชาติ ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ขณะที่ผู้บริโภคก็มีทางเลือกในการใช้คอนกรีตบล็อกคุณภาพสูง พร้อมมีส่วนร่วมในการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า