ถาม : รังสีคืออะไร มีกี่ชนิด วัดได้อย่างไร มีผลกระทบต่อสุขภาพมากน้อยแค่ไหน ?

ตอบ : รังสี (radiation) คือ พลังงานที่แผ่มาจากแหล่งหนึ่งไปยังอีกแหล่งหนึ่งซึ่งอาจสามารถทะลุผ่านวัตถุชนิดต่างๆได้

โดยเดินทางผ่านบรรยากาศ แบ่งได้เป็นสองประเภท คือ

1.รังสีไม่ก่อประจุ (non-ionizing radiation) รังสีชนิดนี้เป็นรังสีที่มีพลังงานต่ำ อยู่ในช่วงต่ำของแถบคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (electromagnetic spectrum) เช่น แสงอาทิตย์ แสงอินฟราเรด คลื่นไมโครเวฟ และคลื่นวิทยุ เป็นต้น

2.รังสีก่อประจุ (ionizing radiation) รังสีชนิดนี้เกิดจากอะตอมหรือธาตุที่ไม่เสถียร ซึ่งเรียกว่า ธาตุกัมมันตรังสี (radioactive element) เช่น ยูเรเนียม และทอเรียมที่ใช้เป็นเชื้อเพลิงในการทำปฏิกิริยานิวเคลียร์

อะตอมที่ไม่เสถียรเหล่านี้จะมีพลังงานหรือมวลสารจำนวนมาก ดังนั้นการที่อะตอมจะเสถียรขึ้นได้นั้น พวกมันจะต้องปลดปล่อยรังสีซึ่งเป็นพลังงานหรือมวลสารที่มีมากเกินไปออกมา การแผ่รังสีได้เองอย่างต่อเนื่องของธาตุกัมมันตรังสีนี้ เรียกว่า กัมมันตภาพรังสี (radioactivity) โดยรังสีที่อะตอมหรือธาตุที่ไม่เสถียรปลดปล่อยออกมาเป็นรังสีก่อประจุที่มักพบได้ 4 ชนิดหลักดังนี้

  • รังสีแอลฟา เป็นสารหนักและเคลื่อนไหวในระยะสั้น เป็นรังสีที่ไม่สามารถเจาะทะลุผิวหนังมนุษย์หรือเสื้อผ้าได้ สารที่ปล่อยรังสีแอลฟาเป็นอันตรายได้ถ้าสูดดม กลืน หรือซึมซับผ่านแผลเปิด ตัวอย่างสารที่ปล่อยรังสีแอลฟา เช่น เรเดียม เรดอน ยูเรเนียม และ ธอเรียม
  • รังสีเบต้า เป็นสารเบาและเคลื่อนไหวในระยะสั้น สามารถทะลุทะลวงปานกลาง ทะลุผิวหนังมนุษย์ได้ถึงชั้นที่ผลิตเซลล์ใหม่ ตัวอย่างเช่น สตรอนเทียม-90 คาร์บอน-14 ทรีเทียม และซัลเฟอร์-35
  • รังสีแกมมาและรังสีเอ็กซ์ เป็นรังสีคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าที่มีพลังทะลุทะลวงสูง สามารถแผ่กระจายทางอากาศได้หลายเมตร ผ่านผิวหนังได้หลายนิ้ว และทะลุทะลวงวัตถุส่วนใหญ่ รังสีแกมมาและรังสีเอ็กซ์มักจะแผ่รวมกับรังสีแอลฟาและรังสีเบต้าในช่วงที่เกิดการย่อยสลายของสารกัมมันตรังสี ตัวอย่างสารแกมมา เช่น ไอโอดีน-131 ซีเซียม-173 โคบอลท์-60 และเรเดียม-226

รังสีวัดได้อย่างไร ?
การวัดค่ารังสีเพื่อควบคุมหรือประเมินความอันตรายเป็นเรื่องที่ซับซ้อน จึงมีหน่วยที่ใช้วัดหลายหน่วยด้วยกันขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ที่ต้องการวัด

  • หากต้องการวัดปริมาณรังสีที่แผ่ออกมา จะวัดโดยใช้หน่วยเดิมทีเรียกว่า คูรี (Ci) หรือหน่วยสากลเรียกว่า เบคเคอเรล (Bq)
  • หากต้องการวัดปริมาณรังสีที่คนได้รับหรือที่ดูดซับโดยเนื้อเยื่อของร่างกาย จะวัดโดยใช้หน่วยเดิมที่เรียกว่า แรด (Rad: Roentgen absorbed dose) หรือหน่วยสากลเรียกว่า เกรย์ (Gr: Gray)
  • หากต้องการวัดความเสี่ยงต่อสุขภาพจากรังสี หรือที่เรียกว่า ‘รังสีสมมูล’ จะวัดใช้หน่วยเดิมทีเรียกว่า เรม (Rem: Roentgen equivalent in man) หรือหน่วยสากลเรียกว่า ซีเวิร์ต (Sv: Sievert)
หน่วยที่ใช้วัดรังสี หน่วยเดิม หน่วยใหม่
กัมมันตภาพรังสี (1คูรีเท่ากับ 37000 ล้านเบคเคอเรล) คูรี เบคเคอเรล
รังสีที่ถูกดูดกลืน (1 เกรย์เท่ากับ 100 แรด) แรด เกรย์
รังสีสมมูล (1 ซีเวิร์ตเท่ากับ 100 เรม) เรม ซีเวิร์ต


ปริมาณรังสีจากแหล่งต่างๆที่ได้รับต่อปี

ผลกระทบของกัมมันตรังสีต่อสุขภาพ แบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือ
1.ผลกระทบจากการได้รับกัมมันตภาพรังสีในปริมาณที่น้อยแต่ยาวนาน (Stochastic health effects) แม้จะมีความเป็นไปได้ว่าจะมีผลต่อสุขภาพ แต่ก็ไม่สามารถบอกได้ว่าผลที่ว่านั้นจะมีอาการอย่างไรและรุนแรงเพียงใด แต่โดยทั่วไปแล้ว ยอมรับกันว่ามะเร็งเป็นผลอย่างหนึ่งของการได้รับรังสีในระยะยาว ในขณะเดียวกัน ยังพบว่ายังสามารถก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของพันธุกรรมได้อีกด้วย

2.ผลกระทบจากการได้รับกัมมันตภาพรังสีในปริมาณที่มากในระยะเวลาสั้น (Non-Stochastic health effects) ซึ่งมักแสดงอาการอย่างเฉียบพลัน

นักวิทยาศาสตร์ชี้ว่าคนแต่ละคนจะได้รับรังสีจากธรรมชาติเป็นปกติประมาณ 2.23 มิลลิซีเวิร์ต (mSV) ต่อปี แม้ว่าจะไม่มีพื้นฐานที่แน่นอนในการกำหนดระดับที่ ‘ปลอดภัย’ ในการรับรังสีเกินกว่าที่ได้รับตามธรรมชาติจนเกิดผลกระทบที่สะสมขึ้น แต่องค์การสากลในการป้องกันอันตรายจากรังสี (International commission on radiological protection : ICRP) ก็ได้แนะนำว่าคนทั่วไปไม่ควรได้รับรังสีเกิดกว่า 5 mSv ต่อปี และสำหรับผู้ปฏิบัติงานเกี่ยวกับรังสี ก็ไม่ควรได้รับเกินกว่า 50 mSv ต่อปี
อย่างไรก็ตาม สามารถอนุมานได้ว่าการได้รับรังสีเพื่มขึ้นก็ย่อมหมายถึงความเสี่ยงสะสมของผลกระทบต่อสุขภาพที่จะได้รับเพิ่มขึ้น

ผลกระทบต่อสุขภาพจากการรับกัมมันตภาพรังสี

รังสีที่ได้รับ (mSv) ผลกระทบทางสุขภาพ ระยะเวลาที่อาการเริ่มแสดง (หากไม่ได้รับการรักษา)
50-100 ความเปลี่ยนแปลงของเคมีในเลือด  
500 คลื่นเหียน ไม่กี่ชั่วโมง
550 เหนื่อยล้า  
700 อาเจียน  
750 ผมร่วง 2-3 สัปดาห์
900 ท้องร่วง  
1,000 ตกเลือด  
4,000 อาจถึงตาย ภายใน 2 เดือน
10,000

เนื้อเยื่อบุผนังลำไส้ถูกทำลาย

เลือดตกใน

ตาย

1-2 สัปดาห์
20,000

ระบบประสาทส่วนกลางถูกทำลาย

หมดสติ

ตาย

ภายในไม่กี่นาที

ภายในไม่กี่ชั่วโมงหรือวัน

ที่มา : องค์การพิทักษ์สิ่งแวดล้อมแห่งสหรัฐอเมริกา (US Environmental Protection Agency)

แหล่งที่มา : เส้นทางสีเขียวฉบับเสริม

แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม

https://www.hss.energy.gov/healthsafety/ohre/roadmap/achre/intro_9_1.html
https://www.umt.edu/media/research/eh/Materials/Radioactive/primarytypes.ppt
Ionizing & Non-Ionizing Radiation : https://www.epa.gov/radiation/understand/ionize_nonionize.htm

แนะนำเพิ่มเติมจากทรัพยากรในห้องสมุดเอ็มเทค
หนังสือ

  1.     ยูเรเนียม และ ธาตุกัมมันตรังสีอื่น ๆ (Uranium and other radioactive elements) , รศ.ดร.ศักดา ไตรศักดิ์
  2.     Gamma-ray and electron spectroscopy in nuclear physics, H.Ejiri and M.J.A. de voigt
  3.     Radiation biophysics, Edward L. Alpen.

รายชื่อบทความที่เกี่ยวข้อง

รหัสบทความ ชื่อบทความ ขื่อวารสาร ปีที่ เล่มที่ จำนวนหน้า
INFO-0776 ไอโอดีนป้องกันสารกัมมันตภาพรังสี APO Digest 6 10 1
INFO-1118 ความรู้พื้นฐานทางฟิสิกส์สำหรับงานถ่ายภาพด้วยรังสี ระดับ 1 วารสารเชื่อมและเทคโนโลยีโลหะ / วารสารการเชื่อมไทย 2541 34 4
INFO-11395 คุยกับชัยคุปต์ : สารกัมมันตรังสี นิตยสาร Update 18 185 1
INFO-13119 ชุดกันรังสีสวมสบาย นิตยสาร Update 18 193 3
INFO-16034 รังสีเอกซ์และเลเซอร์ คุณประโยชน์จากคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า วารสารเทคนิค (เครื่องกล ไฟฟ้า อุตสาหการ) 21 236 5
INFO-16784 ระบบการวัดกำลังอัลตร้าซาวด์โดยวิธีการวัดแรงการแผ่รังสี วารสารกรมวิทยาศาสตร์บริการ 52 165 2
INFO-1765 ความรู้พืนฐานทางฟิสิกส์สำหรับงานถ่ายภาพด้วยรังสี ระดับ 1 (ต่อจาก ฉ.34) วารสารเชื่อมและเทคโนโลยีโลหะ / วารสารการเชื่อมไทย 2542 35 11
INFO-19245 เกร็ดความรู้เกี่ยวกับการถ่ายภาพรังสีอินฟราเรด นิตยสารไฟฟ้าและอุตสาหกรรม 11 6 3
INFO-24280 อันตรายจากการแผ่รังสี เป็นอันตรายที่ไม่ควรกล่าวถึงจริงหรือไม่ วารสารเซมิคอนดักเตอร์อิเล็กทรอนิกส์ 2548 275 6
INFO-24939 รังสีที่เราได้รับอยู่เป็นปกติมีอันตรายหรือไม่ นิตยสาร Science World 1 1 2
INFO-28238 ตู้ดูภาพรังสีเต้านมวินิจฉัยมะเร็งฉับไว นิตยสาร Update 21 225 1
INFO-28937 รังสี ยูวี (UV) มิตรแท้ หรือ ศัตรูถาวร? แฟ้มข่าวแจกเซรามิกส์ CERAMICS NEWS 4 1
INFO-30293 คุยกับ ชัยคุปต์ กัมมันตภาพรังสี นิตยสาร Update 22 232 3
INFO-30399 เทคนิคสเปกโทรสโกปีการดูดกลืนรังสีเอกซ์ด้วยแสงซินโครตรอน วารสารเทคโนโลยีวัสดุ 2548 41 3
INFO-3252 ระบบทดสอบรังสีเฉพาะส่วน วารสาร INDUSTRIAL TECHNOLOGY REVIEW 7 76 1
INFO-33342 กัมมันตภาพรังสี ในเหล็ก วารสารเทคโนโลยีวัสดุ 2550 49 3
INFO-34337 แหล่งกำเนิดรังสีเอกซ์ นิตยสาร Update 23 252 1
INFO-34824 เอกซเรย์คอมพิวเตอร์รุ่นใหม่ถ่ายภาพไว ใช้รังสีน้อย นิตยสาร Update 24 257 1
INFO-35266 การระเบิดเจิดจ้าของรังสีแกมมา…ที่น่ารู้จัก นิตยสาร Update 24 260 6
INFO-35274 มารู้จัก…รังสี UV กันเถอะ นิตยสาร Update 24 260 1
INFO-35627 รังสีในชีวิตประจำวัน วารสาร Engineering Today 7 84 2
INFO-3664 ดาวเทียมถ่ายภาพด้วยรังสีเอกซ์ วารสารเทคโนโลยีวัสดุ 2541 12 1
INFO-37373 ถาม-ตอบปัญหาพลังงาน : รังสีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ วารสารพลังงานทางเลือก (Alternative Energy) 5 23 1
INFO-38075 รู้จักกากกัมมันตรังสี (TH/ENG) วารสารเส้นทางสีเขียว (Green Line) 2554 30 4
INFO-38429 การประหยัดในงานปรับอากาศของห้องปฏิบัติการด้วยแผงแผ่รังสี วารสารเทคนิค (เครื่องกล ไฟฟ้า อุตสาหการ) 28 335 8
INFO-38773 รังสีคอสมิกทำให้มีเมฆมากขึ้น นิตยสาร Science Illustrated 2012 14 2
INFO-38839 ทำไมต้องมีเทคนิคการเลี้ยวเบนของรังสีเอกซ์ (X-Ray Diffraction) (MTEC : ศุภฤกษ์ เห็นประเสริฐแท้) วารสารเทคโนโลยีวัสดุ 2555 66 7
INFO-4264 ข้อมูลและข้อแนะนำเพื่อความปลอดภัยในการใช้สารกัมมันตรังสีชนิดไม่ปิดผนึก (Unsealed Source) ในทางศึกษาวิจัย นิวเคลียร์ปริทัศน์ (Nuclear Review) 15 2 6
INFO-4677 พิษภัย (ทางรังสี) จากสิ่งแวดล้อม นิวเคลียร์ปริทัศน์ (Nuclear Review) 11 3 3
INFO-4744 ดอกไม้ทำความสะอาดน้ำที่ปนเปื้อนสารกันมันตรังสี วารสารเทคโนโลยี 21 1 1
INFO-4970 แผ่นกรองรังสีจากดวงอาทิตย์ วารสารเทคโนโลยีวัสดุ 2539 5 2
INFO-6297 การฉายรังสีเพื่อปรับปรุงคุณภาพยาง นิตยสาร THE RUBBER INTERNATIONAL 3 36 8
INFO-7177 การพิสูจน์ทราบอาหารฉายรังสี : หลักการและวิธีการ วารสารศูนย์เครื่องมือวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 9 1 14
INFO-7184 สารไคตินและไคโตซานที่ใช้เป็นตัวดูดซับสารกัมมันตรังสีและโลหะหนัก จดหมายข่าวสาระความรู้ชมรมไคติน-ไคโตซาน 2 4 2
INFO-7224 รังสีรักษา วารสารความรู้คือประทีป 2544 3/44 4
INFO-7681 การวัดความหนาของฟิล์มทองคำซึ่งเคลือบบนแผ่นแก้วด้วยเทคนิคการเรืองรังสีเอกซ์ วารสารวิจัยและพัฒนา มจธ. 24 3 12
INFO-9828 แก้วกัมมันตภาพรังสี(Radioactive glasses) วารสารเทคโนโลยีวัสดุ 2545 28 3
NEWS-14850 เทคโนโลยีใหม่ในการตรวจจับสารกัมมันตภาพรังสี วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 18 4 1
NEWS-14851 การตรวจจับสถานะการเปลี่ยนแปลงของตัวเอนไซม์โดยใช้รังสีเอ็กซ์ วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 18 4 1
NEWS-15002 จำแนกการแผ่รังสีอย่างรวดเร็ว วารสาร POPULAR MECHANICS 1 12 1
NEWS-16942 ว่ากันใหม่เรื่องรังสีคอสมิก วารสาร POPULAR MECHANICS 2 17 1
NEWS-20055 เครื่องมือวิเคราะห์ใหม่ของศูนย์เครื่องมือวิจัยฯ : เครื่องวิเคราะห์ธาตุด้วยเทคนิคการเรืองรังสีเอกซ์แบบแจกแจงพลังงาน วารสารศูนย์เครื่องมือวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 12 1 1
NEWS-20083 มว.สัมมนามาตรวิทยารังสี วารสาร LAB TODAY 4 23 1
NEWS-20101 Minicam กล้องรังสีแกมมาขนาดจิ๋วเพื่อการผ่าตัด วารสาร EC : Electrical & Control 3 18 1
NEWS-20136 ปส.ติวเข้มการใช้ประโยชน์สารกัมมันตรังสีตรวจวินิจฉัยโรค วารสาร Engineering Today 3 27 1
NEWS-28965 หักล้างทฤษฎีรังสีสังหาร วารสาร Digital Living 1 5 1
NEWS-30259 การปะทุของรังสีแกมมาลูกผสม นิตยสาร Update 22 232 1
NEWS-31088 การปะทุของรังสีแกมมาที่เนิ่นนาน นิตยสาร Update 22 235 1
NEWS-31915 การปะทุของรังสีแกมมาพ่นมวลสารอออกมาเร็วเกือบเท่าแสง นิตยสาร Update 22 238 1
NEWS-34422 แคปซูลจิ๋ววัดรังสี ระบุตำแหน่งเนื้องอก นิตยสาร Update 23 250 1
NEWS-34741 พบรังสีคอสมิกลึกลับระดมถล่มโลก นิตยสาร Update 23 255 1
NEWS-36401 รังสีคอสมิก”ฆ่าเชื้อ”ดาราจักร นิตยสาร Update 25 272 1
NEWS-36578 เทคนิคจากวิดีโอเกม ลดรังสีในเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ นิตยสาร Update 25 275 1
NEWS-36974 อุปกรณ์ติดตามเนิ้องอกช่วยลดปริมาณรังสี นิตยสาร Update 26 283 1
NEWS-37053 รังสีเอกซ์แนวใหม่ ถ่ายภาพได้แม้โปรตีนถูกทำลาย นิตยสาร Update 26 282 2
NEWS-37073 ม.มหิดล เผยสารกัมมันตรังสีไม่เป็นอันตรายต่อไทยและ เบตาดีนป้องกันสารกัมมันตรังสีไม่ได้ นิตยสาร Update 26 282 1
NEWS-37267 สกว.สนับสนุนนักวิจัย ผลิตกรีนโพลิเมอร์ที่ย่อยสลายเร็วด้วยรังสีอัลตราไวโอเลต วารสารเทคนิค (เครื่องกล ไฟฟ้า อุตสาหการ) 27 322 2
NEWS-37541 สุดยอดแห่งฟิล์มดูดซับรังสียูวี : Super UV-ray-absorbing film วารสารพลาสติก 27 5 1
NEWS-38740 มจพ.คิดค้นแผ่นเส้นใยนาโนคอมโพสิต ป้องกันรังสีเอกซ์ นิตยสาร Update 27 297 2
NEWS-39002 จากชิปคอมพิวเตอร์สู่ชิปแผ่รังสีเพื่อระบบรักษาความปลอดภัยต้นทุนต่ำ นิตยสาร Update 27 301 1
NEWS-5845 องค์กรพิทักษ์สิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ ออกมาตรฐานสิ่งแวดล้อมสำหรับสถานที่ทิ้งกากกัมมันตภาพรังสี รายงานข่าววิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีจากวอชิงตัน 2544 13 2
PLAN-37533 นักวิจัยจาก North Carolina ผลิตอิลาสติกเปลี่ยนสีได้ภายในรังสี UV : Researchers from North Carolina manufacture วารสารพลาสติก 27 5 2

 

INFO = ความรู้/วิชาการ NEWS = ข่าว/ประชาสัมพันธ์/โฆษณา

TRENDS = วิเคราะห์/วิจารณ์/แนวโน้ม PLAN = แผนงาน / นโยบาย

Scroll Up